Chì vào cơ thể bằng cách nào? Cách nhận biết và phòng ngừa

Một đứa trẻ sống trong căn nhà đang sửa, thường xuyên cho tay vào miệng, lại dùng thêm thuốc nam hoặc gia vị không rõ nguồn gốc là kiểu phơi nhiễm rất dễ bị bỏ sót. Với chì, điều nguy hiểm nhất không nằm ở mùi vị hay màu sắc, mà ở chỗ nó có thể đi vào cơ thể rất âm thầm, rồi tích lũy dần trong máu, xương và các mô mềm. Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh không có mức phơi nhiễm chì nào được xem là an toàn, còn CDC cũng lưu ý chì có thể truyền từ mẹ sang thai nhi và trẻ bú mẹ qua nhau thai, sữa mẹ hoặc môi trường sống quanh nhà.

Chì vào cơ thể bằng cách nào

Chì không cần một “cửa ngõ” đặc biệt để xâm nhập cơ thể. Chỉ cần bụi chì, sơn cũ bong tróc, đất nhiễm chì, thực phẩm nhiễm chì hoặc hơi chì trong môi trường lao động, kim loại này đã có thể đi từ môi trường ngoài vào máu. Điểm quan trọng là đường vào khác nhau sẽ tạo ra mức hấp thu khác nhau, và vì vậy mức độ nguy hiểm cũng không giống nhau. Với người lớn, phơi nhiễm nghề nghiệp thường đáng lo hơn. Với trẻ nhỏ, nuốt phải bụi hoặc mảnh sơn nhiễm chì lại là con đường dễ xảy ra nhất vì trẻ hay bò, mút tay, ngậm đồ chơi và chạm miệng vào nhiều bề mặt.

Qua đường hô hấp

Khi chì tồn tại dưới dạng bụi rất mịn hoặc khói hàn, khói luyện kim, khói từ quá trình tái chế ắc quy, nó có thể đi sâu vào phổi theo đường hít thở. Ở phổi, các hạt nhỏ này dễ đi qua hàng rào hô hấp hơn nhiều so với bụi lớn, rồi nhanh chóng vào máu. Đây là lý do những người làm việc trong môi trường cắt, mài, hàn, nấu chảy kim loại, sửa chữa ắc quy hoặc tháo dỡ vật liệu cũ thường có nguy cơ cao hơn nhóm dân cư bình thường.

Cơ chế của đường hô hấp khá đơn giản nhưng rất hiệu quả. Hạt càng nhỏ thì càng dễ lơ lửng trong không khí và càng dễ chui vào các túi khí của phổi. Từ đó, chúng không chỉ gây kích ứng tại chỗ mà còn đi thẳng vào hệ tuần hoàn. Nếu người lao động không có khẩu trang phù hợp, không thay đồ sau ca làm và mang bụi bẩn về nhà, chì còn có thể được phát tán tiếp sang trẻ nhỏ qua quần áo, tóc, giày dép và ghế ngồi trong xe.

Qua đường tiêu hoá

Đây là con đường thường gặp nhất ở trẻ em và cũng là con đường dễ bị xem nhẹ nhất. Chì có thể vào cơ thể khi nuốt bụi sơn cũ, đất bám ở tay, nước uống nhiễm chì, thực phẩm bị nhiễm từ dụng cụ chứa đựng, hoặc các sản phẩm như thuốc cam, thuốc bột, gia vị, kẹo, mỹ phẩm và thuốc dân gian không rõ nguồn gốc. Chỉ cần tay dính bụi chì rồi chạm vào thức ăn, chì đã có thể theo đường miệng đi vào cơ thể.

Con đường tiêu hoá đặc biệt nguy hiểm vì chì được hấp thu tốt hơn khi dạ dày rỗng, khi khẩu phần thiếu sắt, canxi hoặc kẽm, hoặc khi cơ thể đang tăng nhu cầu khoáng chất như ở trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Nói cách khác, chì không chỉ “đi vào” bằng nguồn ô nhiễm, mà còn tận dụng đúng lúc cơ thể dễ hút chất hơn bình thường. Trẻ có thói quen ăn đất, mút tay, cắn đồ vật hoặc sống trong nhà có sơn cũ bong tróc là nhóm rất dễ tích lũy chì qua miệng mà không ai nhận ra ngay.

Qua da và vết thương hở

Nhiều người nghĩ chì hễ chạm vào da là sẽ ngấm mạnh như hóa chất độc khác, nhưng thực tế không hoàn toàn như vậy. Với chì vô cơ, da là đường vào yếu và thường không phải mối đe doạ chính đối với cộng đồng chung. Tuy nhiên, với một số hợp chất chì hữu cơ, hoặc khi da tiếp xúc kéo dài trong môi trường lao động, chì vẫn có thể hấp thu qua da. Ngoài ra, các vết thương hở, vùng da bị trầy xước, hoặc da dính bụi chì rồi đưa tay lên miệng cũng làm tăng phơi nhiễm gián tiếp.

Điểm cần nhớ là da hiếm khi là “cửa chính” của ngộ độc chì, nhưng nó lại là bề mặt trung gian giúp bụi bám lại rồi đi tiếp sang đường miệng. Vì vậy, trong thực tế, điều đáng lo không chỉ là “chì có thấm qua da hay không”, mà là người tiếp xúc có vệ sinh tay, mặt, tóc, quần áo và dụng cụ sau ca làm đúng cách hay không. Với người làm nghề có nguy cơ cao, đây là mắt xích thường xuyên bị bỏ qua.

Qua nhau thai và sữa mẹ

Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú là nhóm cần đặc biệt chú ý. Chì có thể được dự trữ trong xương trong thời gian dài, rồi được giải phóng trở lại vào máu khi mang thai, lúc cơ thể thay đổi chuyển hoá canxi và nhu cầu khoáng chất tăng lên. Từ máu của mẹ, chì có thể đi qua nhau thai sang thai nhi. Sau sinh, chì cũng có thể hiện diện trong sữa mẹ nếu người mẹ đang có phơi nhiễm hiện tại hoặc đang huy động chì từ kho dự trữ trong xương.

Đây là cơ chế khiến phơi nhiễm chì ở người lớn không chỉ là vấn đề của riêng họ. Thai nhi và trẻ bú mẹ có não, gan, thận và hệ thần kinh đang phát triển nên dễ bị tổn thương hơn nhiều. CDC ghi nhận người mẹ có thể truyền phơi nhiễm chì cho thai nhi và trẻ bú mẹ, còn WHO nhấn mạnh chì ảnh hưởng lâu dài đến hệ thần kinh trung ương của trẻ nhỏ. Trong thực hành, đây là lý do người có nguy cơ phơi nhiễm nên được hỏi kỹ về môi trường sống, công việc, sản phẩm sử dụng hằng ngày và lịch sử xét nghiệm chì máu nếu có.

Chì gây ngộ độc như thế nào?

Khi vào máu, chì không chỉ nằm yên ở đó. Nó phân bố tới não, thận, gan và xương, rồi can thiệp vào nhiều phản ứng sinh học vốn cần canxi, sắt và các enzym tạo máu. Cơ chế này giải thích vì sao ngộ độc chì có thể biểu hiện rất khác nhau giữa trẻ em, người lớn và phụ nữ mang thai. Không phải lúc nào chì cũng gây triệu chứng cấp tính rầm rộ. Ngược lại, rất nhiều trường hợp bắt đầu bằng mệt mỏi, đau bụng, giảm tập trung hoặc chậm phát triển, rồi chỉ được phát hiện khi xét nghiệm máu.

Với hệ thần kinh

Não là cơ quan nhạy cảm nhất với chì, đặc biệt ở trẻ nhỏ vì hàng rào máu não chưa hoàn chỉnh và hệ thần kinh còn đang phát triển. Chì có thể làm rối loạn dẫn truyền thần kinh, làm giảm hiệu quả kết nối giữa các tế bào thần kinh và ảnh hưởng đến quá trình học tập, ghi nhớ, chú ý và kiểm soát hành vi. Ở trẻ, điều này thường biểu hiện bằng giảm tập trung, học chậm, cáu gắt, tăng kích động, hoặc chậm đạt các mốc phát triển ngôn ngữ và vận động. Ở người lớn, chì có thể liên quan đến giảm trí nhớ, đau đầu, tê bì đầu chi và thay đổi khí sắc.

Cơ chế gây độc của chì trên thần kinh liên quan đến việc nó cạnh tranh với canxi, can thiệp vào phóng thích chất dẫn truyền thần kinh và làm rối loạn quá trình tạo myelin. Khi tác động này kéo dài, tổn thương không chỉ là “cảm giác mệt mỏi” mà có thể thành ảnh hưởng lâu dài lên khả năng học và hành vi. Vì vậy, ở trẻ em, kể cả mức phơi nhiễm thấp nhưng kéo dài cũng đáng lo. WHO và CDC đều nhấn mạnh đây là nhóm chịu hậu quả nặng nề nhất, đặc biệt khi phơi nhiễm xảy ra trong giai đoạn não đang phát triển nhanh.

Với máu và quá trình tạo hồng cầu

Chì gây ngộ độc máu chủ yếu bằng cách phá vỡ quá trình tổng hợp heme, thành phần thiết yếu để tạo hemoglobin trong hồng cầu. Khi hai enzym quan trọng trong chuỗi tổng hợp heme bị ức chế, cơ thể tạo máu kém hiệu quả hơn, dẫn đến thiếu máu. Thiếu máu do chì không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ngay, nhưng có thể làm trẻ xanh xao, mệt, kém ăn, giảm sức bền, và ở người lớn là uể oải, giảm khả năng gắng sức.

Ngoài ra, chì còn làm hồng cầu dễ tổn thương hơn và rút ngắn tuổi thọ của hồng cầu. Đó là lý do xét nghiệm máu có thể cho thấy thiếu máu kèm những dấu hiệu gián tiếp gợi ý phơi nhiễm chì, nhưng bản thân thiếu máu không đủ để kết luận nguyên nhân. Một người thiếu sắt, thiếu canxi hoặc dinh dưỡng kém cũng sẽ hấp thu chì mạnh hơn, tạo thành vòng xoắn bất lợi: càng thiếu vi chất thì càng dễ hút chì, càng nhiều chì thì càng làm quá trình tạo máu và phát triển toàn thân suy yếu.

Với thận, tim mạch, sinh sản và xương

Thận là cơ quan phải lọc và xử lý phần lớn chì lưu hành, nên cũng là nơi chịu tổn thương lâu dài. Phơi nhiễm kéo dài có thể làm giảm chức năng ống thận, ảnh hưởng khả năng lọc và bài tiết chất thải. Với tim mạch, chì liên quan đến tăng huyết áp và tăng gánh nặng cho hệ mạch máu. Ở người lớn, đó là một nguy cơ âm thầm vì triệu chứng không đặc hiệu, nhưng tổn thương lại tích luỹ theo năm tháng.

Với khả năng sinh sản, chì có thể ảnh hưởng đến cả nam lẫn nữ. Ở nam giới, nó làm suy giảm chất lượng tinh trùng và hormon sinh sản. Ở nữ giới, chì liên quan đến rối loạn kinh nguyệt, khó thụ thai và nguy cơ thai kỳ bất lợi. Xương lại là “kho dự trữ” lớn của chì. Khoảng thời gian dài sau khi ngừng tiếp xúc, chì vẫn có thể được giải phóng từ xương trở lại máu, nhất là khi mang thai, cho con bú hoặc khi cơ thể huy động canxi mạnh. Đây là lý do người từng phơi nhiễm trước đây vẫn có thể gặp rủi ro sau nhiều năm.

Cách nhận biết và khi nào cần xét nghiệm

Dấu hiệu ngộ độc chì khó ở chỗ chúng không có một biểu hiện nào thật sự đặc hiệu. Một đứa trẻ chán ăn, táo bón, học kém tập trung hay một người lớn đau bụng, mệt mỏi, khó ngủ đều có thể đang gặp nhiều vấn đề khác nhau, không riêng gì chì. Vì vậy, cách nhận biết đúng không phải là nhìn triệu chứng đơn lẻ, mà là ghép triệu chứng với bối cảnh phơi nhiễm. Nếu trong nhà có sơn cũ bong tróc, người thân làm nghề có nguy cơ, đang dùng thuốc nam không rõ nguồn gốc, hoặc sống gần nơi tái chế ắc quy, khả năng cần xét nghiệm sẽ cao hơn nhiều.

Trong nhóm trẻ nhỏ, những dấu hiệu cần để ý gồm giảm chơi đùa, chậm nói, hay cho tay vào miệng, táo bón kéo dài, biếng ăn, ngủ kém hoặc hành vi thất thường. Ở người lớn, triệu chứng thường nghiêng về mệt mỏi, đau đầu, đau bụng mơ hồ, tăng huyết áp, giảm tập trung, tê bì tay chân hoặc thay đổi tâm trạng. Cơ chế khiến triệu chứng dễ bị bỏ sót là vì chì tích lũy dần trong máu và mô, rồi chỉ gây rối loạn khi đủ ngưỡng hoặc khi cơ thể đang thiếu sắt, thiếu canxi, mang thai hay có bệnh nền. Vì vậy, đợi “có triệu chứng rõ” rồi mới đi kiểm tra thường là đã muộn.

WHO lưu ý rằng không có mức phơi nhiễm chì nào được xem là an toàn, còn CDC khuyến nghị dùng xét nghiệm máu để đánh giá phơi nhiễm thay vì tự đoán bằng biểu hiện bên ngoài. Xét nghiệm chì máu là cách trực tiếp nhất để biết cơ thể có đang tiếp xúc đáng kể hay không. Nếu kết quả tăng, bác sĩ sẽ tìm nguồn phơi nhiễm, đánh giá các triệu chứng đi kèm và quyết định mức theo dõi phù hợp. Với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người làm việc trong môi trường nguy cơ cao, việc xét nghiệm nên được cân nhắc sớm hơn thay vì chờ triệu chứng xuất hiện.

Cách phòng ngừa trong đời sống hằng ngày

Phòng ngừa chì hiệu quả nhất là chặn từ gốc hai con đường chính: hít bụi và nuốt bụi. Khi đã hiểu cơ chế này, nhiều biện pháp trở nên rất hợp lý. Lau ướt bề mặt giúp bụi chì không bay lại vào không khí. Rửa tay trước khi ăn giúp cắt đường tiêu hoá. Dùng nước lạnh cho ăn uống và nấu nướng giúp giảm nguy cơ chì hòa tan từ đường ống cũ. Ở nơi có nguy cơ cao, máy hút bụi có lọc HEPA và quy trình làm sạch đúng cách sẽ hiệu quả hơn quét khô hay phủi bụi thông thường, vì quét khô chỉ làm hạt mịn phát tán rộng hơn.

Trong nhà ở, cần chú ý đặc biệt nếu nhà cũ, đang sửa chữa hoặc có sơn bong tróc. Không nên cạo, chà nhám hay tháo dỡ vật liệu nghi có chì nếu không có biện pháp kiểm soát bụi phù hợp. Trẻ nhỏ cần được ngăn tiếp cận khu vực sửa chữa, cửa sổ cũ, bậu cửa, nền nhà bụi và đất sân vườn có nguy cơ nhiễm. Ở Việt Nam, các nguồn phơi nhiễm thường bị bỏ qua còn có thuốc cam, thuốc dân gian không rõ thành phần, mỹ phẩm truyền thống, đồ gốm tráng men kém an toàn, gia vị trôi nổi và một số sản phẩm nhập lậu. Điểm khó là chì không làm thay đổi mùi vị nên không thể dựa vào cảm quan để nhận biết.

Trong ăn uống, ưu tiên bữa ăn đủ sắt, canxi và đạm giúp cơ thể cạnh tranh hấp thu tốt hơn với chì ở ruột. Điều này không phải “giải độc” theo nghĩa tuyệt đối, nhưng nó làm giảm khả năng hấp thu và đặc biệt hữu ích với trẻ em, phụ nữ mang thai và người đang thiếu vi chất. Với thai kỳ và giai đoạn cho con bú, cần xem lại toàn bộ nguồn phơi nhiễm tiềm ẩn vì chì dự trữ trong xương có thể trở lại máu trong thời kỳ cơ thể huy động canxi. Với công việc, người làm nghề có nguy cơ nên thay đồ trước khi về nhà, tắm rửa sau ca, tách giặt quần áo lao động và không mang giày, găng, dụng cụ bẩn vào không gian sinh hoạt. Đó là các bước nhỏ nhưng cắt đứt rất hiệu quả quá trình “đem chì từ nơi làm việc về nhà”.

Câu hỏi thường gặp

Chì vào cơ thể qua da có đáng lo không?

Có, nhưng mức độ đáng lo phụ thuộc loại chì và hoàn cảnh tiếp xúc. Với chì vô cơ, da không phải đường hấp thu chính, nhưng bụi dính trên da vẫn có thể bị đưa vào miệng, mũi hoặc mắt rất dễ dàng. Với một số hợp chất chì hữu cơ và môi trường lao động đặc thù, hấp thu qua da có thể tăng hơn.

Trẻ em bị nhiễm chì thường có biểu hiện gì sớm nhất?

Nhiều trẻ không có triệu chứng rõ ngay. Khi có biểu hiện, các dấu hiệu hay gặp là biếng ăn, táo bón, chậm nói, giảm tập trung, cáu gắt, ngủ kém hoặc hay cho tay vào miệng. Vì triệu chứng rất dễ nhầm với vấn đề khác, xét nghiệm máu vẫn là cách xác định đáng tin nhất.

Có thể nhìn màu sắc hay ngửi mùi để biết thực phẩm có chì không?

Không thể. Chì không có mùi vị đặc trưng để tự nhận biết bằng cảm giác. CDC khuyến cáo chì trong thực phẩm, gia vị, mỹ phẩm hay thuốc truyền thống chỉ có thể được xác định chắc chắn bằng xét nghiệm hoặc kiểm nghiệm sản phẩm, không thể tin vào mắt thường hay mùi vị.

Phụ nữ mang thai có nên xét nghiệm chì không?

Nên cân nhắc nếu có nguy cơ phơi nhiễm, ví dụ sống trong nhà cũ, làm việc liên quan kim loại, sửa chữa, tái chế, hoặc dùng sản phẩm nghi ngờ có chì. Lý do là chì có thể qua nhau thai và ảnh hưởng tới thai nhi ngay cả khi người mẹ chưa thấy triệu chứng rõ. Nếu đã từng phơi nhiễm trước đây, nguy cơ cũng không nên xem nhẹ vì chì có thể được huy động lại từ xương.

Nếu nghi ngờ nhiễm chì thì nên làm gì trước tiên?

Bước đầu tiên là ngừng ngay nguồn nghi ngờ nếu có thể, rồi đi xét nghiệm chì máu và trao đổi với nhân viên y tế về toàn bộ bối cảnh phơi nhiễm. Đừng tự uống thuốc “thải độc” hoặc các sản phẩm không rõ nguồn gốc. Với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có triệu chứng thần kinh, tiêu hoá hoặc thiếu máu, nên đi kiểm tra sớm hơn thay vì theo dõi tại nhà.

Khám phá

7 phong cách học tập phổ biến ở trẻ cần biết

Phân biệt TOEIC, TOEFL và IELTS: nên thi chứng chỉ nào?

Sốc văn hóa khi du học Canada: Cách nhận biết và vượt qua

Cách tham gia VUS giới thiệu bạn mới nhận học bổng

Mệnh đề trạng ngữ chỉ thời gian: Công thức và cách dùng